Çin'in Dünya ile Ticarette Gaza Bastığı Yeni Modeli: Sınır Ötesi E-Ticaret Bölgeleri ve Şehirleri

Çin, ekonomik büyümesini ve dünya ile ticaretini arttırabilmek için en ciddi adımı 1980 yılında 5 bölgede ilan ettiği Özel Ekonomik Bölgeleri (SEZ) modeliyle attı. Kendi politik sistemini ve hukuk düzenini değiştirmeden, ilan ettiği bölgelerle sınırlı özel düzenlemelerin geçerli olduğu, başlangıçta aynı coğrafyadaki ülkelerden ve yurt dışındaki Çin’li işadamlarının kurduğu şirketlerden, sonraki aşamada ise dünyanın her yerinden yabancı sermayenin faaliyette bulunduğu bu bölgeler, Çin ekonomisinin dönüşümünü ve dünya ile entegrasyonunu hedeflemişti. Pilot denemesi başarılı olan bölgeler 1990’lı yıllarda bir yandan yaygınlaştırılırken bir yandan da bu modelin kapsamı muhtelif serbest bölge ve şehir modelleriyle genişletildi. Sayıları 12’ye varan farklı özel bölge ve şehir modellerinin ilan edildiği bölgeler ve küçük yerleşim yerleri, üretim, ihracat ve milli gelir büyüklükleri itibariye 2000’li yıllarda her biri ülke büyüklüğünde devasa kentlere/bölgelere dönüştü. Örneğin 1980 yılında küçük bir balıkçı kasabası olan Shenzhen, 2018 yılına gelindiğinde $350 milyarı aşan milli gelir düzeyine ulaştı, sadece üretim ve dış ticarette değil finans alanında da Hong Kong ve Şangay’ı geride bırakarak dünyanın 9’uncu finans kenti haline geldi.

Çin pandemi döneminde, ekonomik büyümesini sürdürebilmek ve dünya ile ticaretini (öncelikle ihracatını) arttırabilmek için 2013 sonunda duyurduğu, İpekyolu güzergahında tasarlanan “Bir Kuşak Bir Yol Projesi” ile Pasifik’ten Atlas Okyanusu’na uzanan (demiryolu ve deniz yolu) ulaşım projelerini ilerletirken; 2015 yılında başlattığı “Sınır Ötesi E-Ticaret Bölgeleri ve Şehirleri (CBEC)” programına da hız vermiş durumda. CBEC Programının hız kazanmasının bir diğer nedeni de uluslararası ticareti ve lojistik kanallarını yeniden şekillendirip Çin ekonomisini ABD-Çin ticaret savaşının olumsuz etkilerinden korumaya çalışmaktır.

2015 yılında başlatılan CBEC Programının pilot uygulaması sürecinde, Mayıs-2020’de eklenen 46 yeni pilot bölge ile toplam CBEC pilot bölge sayısı 105’e ulaştı. Bir önceki aşamada (Ocak/2020’de), 36 olan CBEC şehirlerine yeni 50 şehir ile Hainan adasının tamamı eklenmişti. Ayrıca, Aralık/2019’da alınan kararla da CBEC ithalat programında, bu bölgelere ithal edilmesine izin verilen malların kapsamı genişletilmişti. Aşağıdaki iki haritada CBEC ilan edilen pilot bölgelerin ve şehirlerin yerleri gösterilmiştir.

Haritalarda görüldüğü gibi, CBEC ilan edilen bölge ve şehirlerin belirlenmesinde, tıpkı özel ekonomik bölgeleri, serbest bölgeler vb modellerin yer seçiminde olduğu gibi Çin ekonomisinin önde gelen şehirlerinin yer aldığı ve genelde denize kıyısı olan veya denize yakın bölge ve şehirler seçilmiştir.

Bölgelerin İşleyişi, Yenilikler ve Kolaylıklar

CBEC pilot bölgelerinin amacı ihracat öncelikli dış ticaret iken, pilot şehirler programı artan iç talebin karşılanması amaçlı olup sadece ithalata yönelik tasarlanmıştır. Bölgelerde ve şehirlerde,

  • Yerli KOBİ’lerin dış ticarete entegrasyonu hedefine uygun olarak, imalat şirketleri,  e-ticaret ihracat platform şirketleri (Örneğin Jollychic) e-ticaret ithalat platform şirketleri (Örneğin Tmall Global), e-ticaret ödeme şirketleri (Örneğin, Alipay), lojistik şirketleri (EMS, SF Express gibi) ve kredi&sigorta finans kuruluşlarının hepsi faaliyet göstermekte,
  • Gümrük, ihracat, ithalat, vergi, kambiyo, finansman ve lojistik konularında dış ticareti kolaylaştıracak yenilikler, indirimler, muafiyetler ve kolaylıklar sağlanmakta,
  • Dünya ile ticarette yeni lojistik kanalları oluşturulmaya,

çalışılmaktadır. Sonuç olarak Çin, 1980’den itibaren devreye aldığı ve benim de 1990’lı yıllardan itibaren yakından takip ettiğim özel ekonomik bölge, serbest bölge vb modellerle ekonomisini ve dünya ile ticaretini inanılmaz hızda büyütme başarısı gösterdi. Şimdi de 2015’te başlattığı Sınır Ötesi E-Ticaret Bölgeleri ve Şehirleri programına (CBEC) hız vermekte, bölgelerin ve şehirlerin sayısını artırmakta, işleyişi güncelleyerek ülke geneline yaymaktadır. Geçen süre içinde bu bölgelerden ihracatın, Çin’in dış ticaretindeki payı %2,2’den %11,25’e yükselmiş; pandemi döneminde bile yıllık %36,7 ihracat artışı gerçekleştirilebilmiştir. Bu sonuçlar, bir yandan Bir Kuşak Bir Yol girişimini desteklerken bir yandan da Çin’e, ABD ile yaşanan ticaret savaşından daha az etkilenme, hatta hiç etkilenmeme fırsatı sunmaktadır. Ekonomisini büyütmek, dünya ile ticaretini ihracat öncelikli artırmak için Çin’in hız verdiği CBEC programı gibi model ve programlar pandeminin geleceğinin belirsiz olduğu, ikinci dalga pandeminin konuşulduğu bugünlerde tüm ülkeler için daha anlamlı hale gelmiştir.

Adnan YILDIRIM

Ekonomi Bakan Yardımcısı (2014-2015)

Türk Eximbank Genel Müdürü (2016-2019)